Yazlığa gelmişsiniz. Hava sıcak, alışveriş yapılmış, yiyecekler dolaba yerleştirilecek. Bir bakıyorsunuz, buzdolabı çalışmıyor.

“Daha yeni almıştık” diyorsunuz. Sonra hesaplayınca on iki yıl geçtiğini fark ediyorsunuz. Neyse ki evde eski bir buzdolabı daha var. Otuz sekiz yıllık ama hâlâ çalışıyor.

Servis geliyor. Arızayı inceliyor. Ardından o tanıdık cümleyi duyuyorsunuz.

“Bunu yaptıracağınıza yenisini alın.”

Artık tamir için çağırdığımız kişiden bile alışveriş tavsiyesi alıyoruz.

Üstelik evde duran çok daha eski bir cihazın bugüne kadar dayanabildiğini görüyoruz.

Neden küçük bir parçanın arızası yüzünden koca cihazdan vazgeçiyoruz? Garanti süreleri bitince bu aletler neden bozuluyor, adeta kendi kendilerini imha ediyorlar?

★★★

Cevap plânlı eskitme (planlı eskitme ya da tasarlanmış eskitme olarak da biliniyor).

Planlı eskitme, bir ürünün tüketiciyi yeniden satın almaya yöneltmek amacıyla belirli bir süre sonunda işlevini yitirecek şekilde bilinçli olarak tasarlanmasıdır.

Bu durum, özellikle beyaz eşya, elektronik eşyalar, otomobiller ve hatta moda ürünlerinde yaygın olarak görülüyor.

Bu da hem ekonomik hem de çevresel açıdan olumsuz etkiler yaratıyor.

★★★

Örneğin akıllı telefonları ele alalım. Apple’ın eski iPhone modellerindeki yavaşlama tartışması bu açıdan önemli bir örnek.

Eski model iPhone’ları yavaşlattığını kabul eden Apple, Fransa, ABD ve İsrail’de dava edilmiştir. 

Cihaz çalışıyor fakat bataryası zayıflıyor. Yeni yazılımlar çıktıkça eski telefonlar yavaşlıyor. Zaman zaman donuyor. Komutları algılamamaya başlıyor. Yazılım desteği sona erdiğinde ise sağlam donanımı kullanmaya devam etmek başka sorunlar yaratabiliyor.

Fransa’nın tüketiciyi koruma kurumunun soruşturması sonucunda Apple, 2020’de 25 milyon Euro ceza ödemeyi kabul etti.

★★★

Maalesef sürekli yenisini almanın bedeli yalnızca kredi kartı ekstresinde görünmüyor.

Plânlı eskitme sorunu aynı zamanda endüstriyel atık miktarını artırdığı için çevreye de büyük zarar veriyor.

Yapılan uluslararası araştırmalara göre, dünyada 2022 yılında 62 milyon ton elektronik atık oluştu.

Bu atıkların yalnızca yüzde 22,3’ünün çevreye uygun biçimde toplandığının ve geri dönüştürüldüğü belirtiliyor.

Yıllık elektronik atık miktarının 2030’da 82 milyon tona ulaşacağı tahmin ediliyor. Yani atıklar hızla artarken geri dönüşüm bu artışa yetişemiyor.

Çöpe attığımız şey yalnızca eski bir telefon değil. Onu üretmek için çıkarılan madenleri, harcanan enerjiyi ve emeği de tüketmiş oluyoruz.

★★★

Biz alışveriş yaparken fiyatı, rengi, markayı ve özellikleri karşılaştırıyoruz. Artık başka sorular da sormalıyız.

Bu ürün tamir edilebiliyor mu? Yedek parçası ne kadar süre bulunacak? Bataryası değişiyor mu? Yazılım desteği ne zaman bitecek?

Ama üreticiler de bu bilgileri tüketici sorarsa vermekle yetinmemeli. Ürünün reklamını yaparken ömrü ve onarımı konusunda da açık olmalı.

Teknolojik ilerleme, her yıl yeni bir model çıkarmaktan ibaret olamaz. Daha uzun süre kullanabildiğimiz, bozulduğunda tamir ettirebildiğimiz ürünler yapmak gerçek ilerlemedir.

Üreticinin kazancı, ürünün ömrü kısaldıkça büyüyorsa o düzeni sorgulamak zorundayız. Çünkü bozulan eşyanın yenisi bulunabilir ancak henüz içinde yaşayabileceğimiz bir başka dünya yok.