Dışarıdan bakıldığında sarsılmaz bir kaya kütlesi gibi görünen Himalayalar'ın derinliklerinde, Dünya'nın kabuk yapısına ilişkin bilinenleri değiştirebilecek bir süreç yaşanıyor. Çevre ve bilim platformu Ecoticias'ta yer alan habere göre bilim insanları, bölgedeki hareketliliğin yalnızca dağların yavaş yavaş yükselmesinden ibaret olmadığını belirtiyor. Yeni araştırmalar, Hint tektonik levhasının yer altında iki katmana ayrılıyor olabileceğine işaret ediyor.
60 MİLYON YILLIK ÇARPIŞMA HÂLÂ DEVAM EDİYOR
Yaklaşık 60 milyon yıl önce, o dönemde bir ada olan Hindistan'ın Avrasya levhasıyla çarpışması sonucunda oluşan Himalayalar, günümüzde de milimetre milimetre yükselmeye devam ediyor.
Ancak jeologların asıl odaklandığı konu, bu yükselişe neden olan Hint levhasının yer altında nasıl hareket ettiği ve hangi derinliğe kadar ilerlediği.
Bilim dünyasında uzun yıllardır iki temel görüş öne çıkıyordu. İlk teoriye göre Hint levhası, bir halının kanepenin altına itilmesi gibi Tibet'in altına doğru yatay biçimde ilerliyordu. Diğer görüş ise levhanın en yoğun bölümünün doğrudan Dünya'nın mantosuna doğru battığını savunuyordu.
HİNT TEKTONİK LEVHASI İKİYE Mİ AYRILIYOR?
Son araştırmalar, bu iki teoriden farklı bir tablo ortaya koydu. Elde edilen bulgular, Hint levhasının tek parça hâlinde hareket etmediğini, iki ayrı katmana ayrılıyor olabileceğini gösteriyor.
Bu modele göre levhanın daha hafif olan üst katmanı Tibet'in altına doğru ilerlemeyi sürdürürken, daha ağır olan alt katmanı ana yapıdan koparak Dünya'nın mantosuna doğru batıyor. Araştırmacılar ayrıca levhanın bütünlüğünün bozulduğu ve dikey yönde bir ayrılmanın yaşandığı bölgeleri de tespit etti.
Bu süreç, jeolojide levha yırtılması ve delaminasyon olarak tanımlanan mekanizmalarla ilişkilendiriliyor.
ÜÇ TEMEL KANIT: SICAK SU KAYNAKLARI VE SİSMİK VERİLER
Bilim insanları, Hint levhasının yer altında iki katmana ayrıldığı yönündeki değerlendirmelerini üç temel veri grubuna dayandırıyor.
TİBET'TEKİ SICAK SU KAYNAKLARI
Bölgede gerçekleştirilen araştırmalarda yaklaşık 200 doğal sıcak su kaynağı incelendi. Kaynakların bazılarında, Dünya'nın derinliklerinden geldiğine işaret eden helyum-3 izotopuna rastlandı. Bu bulgu, mantodan gelen maddelerin yüzeye ulaşabildiği bölgelerin belirlenmesi açısından önemli kabul ediliyor.
SİSMİK DALGA ANALİZLERİ
Yüzlerce sismik istasyondan elde edilen veriler de araştırmanın önemli dayanaklarından birini oluşturdu. Sismik dalgaların yer altındaki yayılım biçimi incelenerek Hint levhasının alt bölümünde birbirinden ayrılmış yapılar bulunduğuna ilişkin işaretler elde edildi.
LEVHANIN JEOLOJİK GEÇMİŞİ
Hint levhasının çarpışma öncesinde farklı kalınlıklara sahip olması, Avrasya ile temasın ardından bölgede düzensiz gerilimlerin oluşmasına neden olmuş olabilir. Uzmanlar, bu yapısal farklılıkların levhanın bazı bölümlerinde yırtılma ve ayrılma süreçlerini tetiklemiş olabileceğini değerlendiriyor.
DEPREM TEHLİKESİ AÇISINDAN NEDEN ÖNEMLİ?
Bir kıtanın derinliklerinde ikiye ayrılması fikri bilim kurgu senaryolarını andırsa da araştırmanın olası jeolojik sonuçları bilim dünyası açısından büyük önem taşıyor.
Lehigh Üniversitesi'nden sismolog Anne Meltzer, keşfin küresel deprem risklerinin anlaşılması bakımından önemine dikkat çekerek şunları söyledi:
"Dünya üzerindeki neredeyse her kara kütlesi, Himalayalardakine benzer bir dizi çarpışma sonucunda oluştu. Bu nedenle kıtaların nasıl çarpıştığını anlamak, yalnızca günümüz yeryüzü şekillerine değil, aynı zamanda kadim kıtasal çarpışma hatları boyunca meydana gelebilecek deprem tehlikelerine de ışık tutuyor."
Bilim insanları, yer altındaki bu ayrılma sürecinin doğrudan depremleri tetiklediğine ilişkin henüz kesin bir kanıt bulunmadığını vurguluyor. Bununla birlikte Himalayalar'ın derinliklerinde yaşanan hareketliliğin incelenmesi, kıtaların oluşumu, tektonik levhaların davranışı ve deprem tehlikelerinin daha iyi anlaşılması açısından önemli veriler sunuyor.